ज्येष्ठ नागरिक र उच्च रक्तचाप: लक्षण, रक्तचापको उतारचढाव र घरमै नियन्त्रण गर्ने उपाय

ज्येष्ठ नागरिकहरूमा उमेरसँगै रक्तचाप किन उतारचढाव हुन्छ? सिस्टोलिक र डायस्टोलिक बीचको अन्तर (Pulse Pressure), बिहानीपखको चाप, र डिजिटल बीपी मोनिटरबाट घरमै कसरी निगरानी गर्ने?

उमेर ढल्किँदै जाँदा शरीरका रक्तधमनीहरू कडा हुँदै जान्छन् जसले गर्दा ज्येष्ठ नागरिकहरूमा रक्तचाप (Blood Pressure) मा स्वाभाविक रूपमा उतारचढाव देखिन्छ। नेपालमा ६० वर्ष माथिका करिब ६०% भन्दा बढी ज्येष्ठ नागरिकहरूमा उच्च रक्तचापको समस्या पाइन्छ। यस लेखमा ज्येष्ठ नागरिकको रक्तचाप व्यवस्थापन, यसका जटिलता र घरमै सुरक्षित रहने उपायहरू विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

१. उमेरसँगै रक्तचाप किन परिवर्तन हुन्छ? (Pulse Pressure को महत्त्व)

उमेर सँगसँगै रक्तचाप पनि बढ्दै जान्छ। माथिको (Systolic) र तलको (Diastolic) दुवै बढ्न थाल्छन्। तर सामान्यतया ५०-६० वर्षपछि तलको (Diastolic) चाप खासै बढ्दैन। यसको मुख्य कारण उमेरसँगै मुटुबाट निस्कने मुख्य धमनी (Aorta) कडा हुँदै जानु हो।

धमनीको कडापनले गर्दा माथिको र तलको रक्तचाप बीचको अन्तर बढ्दै जान्छ। यो अवस्थालाई चिकित्सा विज्ञानमा "Pulse Pressure" भनिन्छ। Pulse Pressure अत्यधिक फराकिलो हुनुले मस्तिष्कघात (Stroke) र हृदयघात (Heart Attack) को जोखिम बढाउँछ।

२. ज्येष्ठ नागरिकहरूमा देखिने रक्तचापका विशेष उतारचढावहरू

• अचानक बस्दा वा उठ्दा BP घट्ने (Orthostatic Hypotension): सुतेको वा बसेको ठाउँबाट हतारमा उठ्दा रक्तचाप घटेर रिंगटा लाग्ने, आँखा अगाडि अँध्यारो हुने वा लड्ने जोखिम हुन्छ।
• खाना खाएपछि रक्तचाप घट्ने (Postprandial Hypotension): खाना खाएको ३० मिनेट देखि २ घण्टासम्म पाचन प्रणालीमा रगत केन्द्रित हुँदा BP २० mmHg सम्म घट्न सक्छ।
• बिहानीपखको रक्तचापको धक्का (Morning Surge): बिहान ब्यूँझिने समयमा रक्तचाप अचानक तीव्र गतिमा बढ्छ, जसले गर्दा हृदयघातको जोखिम बिहानको समयमा बढी हुन्छ।
• रातिको रक्तचाप नघट्नु (Non-Dipper Type): स्वस्थ व्यक्तिमा राती सुत्दा १०-२०% BP घट्छ। तर मृगौला वा मुटुका बिरामी ज्येष्ठ नागरिकहरूमा राती पनि BP घट्दैन।
• सेतो कोट उच्च रक्तचाप (White Coat Effect): अस्पताल वा क्लिनिकमा डाक्टर देख्दा डर वा तनावले रक्तचाप उच्च देखिनु।

३. घरमै रक्तचाप नाप्ने सही विधि र सावधानी

अस्पतालको तुलनामा घरको शान्त वातावरणमा लिइएको रक्तचाप बढी भरपर्दो हुन्छ। रक्तचाप नाप्दा यी नियमहरू अनिवार्य पालना गर्नुहोस्:

• रक्तचाप नाप्नुभन्दा ३० मिनेट अगाडि चिया, कफी, धुम्रपान वा कसरत नगर्नुहोस्।
• पिसाब लागेको छ भने पिसाब फेरिसकेपछि मात्र नाप्नुहोस्।
• ढाड सिधा पारेर कुर्सीमा ५ मिनेट शान्तसँग बस्नुहोस्। हातलाई मुटुको सतह बराबर टेबुलमा राख्नुहोस्।
• नाप्ने क्रममा बोल्ने वा फोन चलाउने नगर्नुहोस्।

४. घरको लागि कुन डिजिटल बीपी मेसिन छनोट गर्ने?

ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि पाखुरामा बाँध्ने (Upper Arm Cuff) डिजिटल बीपी मेसिन सबैभन्दा उपयुक्त र सही हुन्छ। नेपालमा Omron र Yuwell का डिजिटल बीपी मेसिनहरू विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) द्वारा प्रमाणित र भरपर्दा मानिन्छन्। भगवती मेडिकेयर त्रिपुरेश्वरले १ वर्षको वारेन्टी र आधिकारिक भ्याट बिल सहित यी मेसिनहरू उपलब्ध गराउँदै आएको छ।